Rasadnik CULJAK
RIJEČ STRUČNJAKA
Dr Hamdija Čivić
Dr Pakeza Drkenda
Dr Drena Gadžo
Veterinarski fakultet UNSA
Kikić Senad
Dr Muhamed Brka
Dr Sanja Oručević-Žuljević

Bolest plavog jezika

Sinonimi: Bolna ili Ranjiva usta, Psudo slinavka i šap, Ovčija kataralna groznica, Bolna njuška, Malarijska kataralna groznica, Epizootični katar.

Definicija
Bolest plavog jezika je zarazna, nekontagiozna, infektivna prenosiva virusna bolest domaćih i divljih preživara od koje ne oboljevaju ljudi, opisana i kod mesojeda.

Etiologija
Uzročnici bolesti su virusi iz roda Orbivirus (familija: Reoviridea), a do sad je izolirano 26 serotipova. Virus je otporan u uskom pH rasponu, od 6 do 8, propada zagrijavanjem na 50C za 3 sata, na 60C za 15 min, a osjetljiv je na jodne i fenolne preparate.
Prenos bolesti sa zaraženih ovaca na goveda i sa ovaca na ovce je moguć za 10 do 16 dana nakon hranjenja insekata krvlju zaraženih ovaca, naročito pri visokim vanjskim temperaturama, cca 27C. Viremija traje nekoliko dana, dostiže vrhunac 7. dana, a virus se može izolirati i do 31. dana nakon infekcije. Među domaćim preživarima ovce su najosjetljivije a koze veoma rijetko pokazuju kliničke znake bolesti.
Klinička slika varira od inaparentne ili blage do oštre, zavisno od virusnog soja i načina uzgoja ovaca. Ovce u dobi od jedne godine su osjetljivije od starijih, a jagnjad na sisi su otporna zbog maternalnih antitijela.
Bolest plavog jezika je opisana u kasnom 19. stoljeću među ovcama Evrope i Južne Afrike, a nešto kasnije i u Sjevernoj Americi. Analiza više genomskih segmenata virusa plavog jezika (serotip-9) iy Bosne i Hercegovine, Bugarske, Grčke i Turske je pokazala gotovo 100% sličnost "istočnoj" liniji odnosno da su u zatvorenoj relaciji sa referentnim sojem virusa iz Južne Afrike koji je prvi put identificiran 2008. godine u Libiji. U BiH se o Bolesti plavog jkezika govori od 2002. godine, a od tada su otkrivena 2 serotipa virusa (9 i 4).

Epizootiologija i vektori bolesti
Biološki vektori bolesti plavog jezika (BTD) su hematofagni insekti iz roda Culicoidas (Diptera: Ceratopogonidae, sinonim: mokrice, komarčići). Veličina vrsta Culicoidas kreće se od 1-3 mm. Na glavi posjeduju duga ticala sa 13-15 članaka, a rilo im je podešeno za ubadanje i sisanje, abdominalni dio ima obično 10 segmenata, a noge su im duge. Krila su široka, u mnogih vrsta pigmentirana, obrasla dlačicama i imaju veliki značaj kod determinacije vrsta. Dokazano je da bolesti plavog jezika prenosi oko 30 vrsta Culicodes, od ustanovljenih preko 1300 vrsta. Odrasli insekti obično žive oko 20 dana a ovisno o uvjetima sredine životni vijek se može produžiti i do 90 dana. Najaktivniji su u jutarnjim i večernjim satima, lete i pare se u rojevima, a ženke poslije oplodnje i uzimanja krvi od domaćina polažu između 100 i 200 jaja na vlažna mjesta bogata organskim tvarima. Razvoj od jaja do imaga, sa tri stadija larvi i kokonom, obično traje oko 15 dana a zimi i do 7 mjeseci.
Culicoides imicola predstavlja najrašireniju vrstu za prenos Bolesti plavog jezika rasprostranjenu u središnjoj i južnoj Evropi a do sada nije ustanovljena na području BiH. Osim C. imicola vrlo važni vektori su i C. obsoletus. Na području BiH u dosadašnjim istraživanjima ustanovljene su vrste C. obsoletus i C. pulicaris na nekim područjima Hercegovine (2010) i tokom 2016. godine na području Bosanskog Grahova.
Izvor zaraze su bolesne životinje i životinje kliconoše, najčešće goveda zbog duge viremije (60 dana), a moguća je i uloga glodara u transmisiji bolesti. Virus se može naći i u sjemenu bikova, preko kojih se prenosi putem prirodnog pripusta ili umjetne oplodnje, a kongenitalno i transplacentarno širenje infekcije dovode do infekcije fetusa.
Bolest se najčešće pojavljuje sredinom ljeta i početkom jeseni kada je najbrojnija populacija insekata, a posebno je prevalentna za vrijeme vlažnih perioda. Ipak, neke životinje dožive serokonverziju i za vrijeme suhih perioda, a prevalenca bolesti se iznenada smanjuje pojavom prvih mrazeva.
Virus je veoma otporan, tako da je virulenca bila očuvana nakon što je uzorak infektivne krvi čuvan 25 godina na sobnoj temperaturi u glicerol-oksalat-fenol mješavini. Osušen na zraku virus Bolesti plavog jezika se održava neuobičajeno dugo a smrznut u materijalu ostaje aktivan nekoliko mjeseci.

Patogenoza
Virus inficira endotelne ćelije u kojima uzrokuje otečenje i nekrozu a kasnije regenerativnu hiperplaziju i hipertrofiju endotele zbog čega dolazi do začepljenja krvnih sudova, staza i eksudacije. Na jačinu oštećenja tkiva utiču mehaničke ozljede, stres i bakterijske infekcije.

Klinička slika
Inkubacioni period je od 5 do 8 dana, a u eksperimentu od 2 do 15 dana.
Bolest u ovaca protiče u akutnom i subakutnom obliku ovisno o patogenosti soja virusa i pasminskoj pripadnosti. U akutnoj fazi najpre se povisi temperatura od 41,6C do 41,7C (prosječne temperature za ovce su 39,1C i goveda 38,5C), a već dan ili dva nakon povišenja temperature javi se hiperemija sluznice usta i nosa. Istovremeno se javlja edem usana, lica, očnih kapaka, ušiju, međuviličnog prostora, vrata a nekad i prsa.
Na sluznici usta se mogu zapaziti petehijalna krvarenja a 5-8 dana od povećanja temperature i mjesta pokrivena nekrotičnim eksudatom od čega dolazi neugodan zadah. Zbog bolesti sluznice usta ovce ne uzimaju ili slabije uzimaju hranu, stoje podvučenih nogu, leže ili pokušavaju hodati na koljenima.
Neke ovce stoje zabačenog vrata, oborene glave i ušiju, usne im lagano krvare i neprestano se oblizuju. Erozije koje mogu napredovati do ulcera se zapažaju na usnama, jezik je manje ili više cijanotičan, nekad je jako povećan uz jaku salivaciju, pjenjenje iz usta a nekad i povraćanje. Iz nosnica se cijedi serozan do mukopurulentan iscjedak koji obstruira nosnice pa životinja teško diše ali se uskoro iscjedak pretvara u kraste pa se disanje normalizuje.
U mladih životinja se javlja i proliv, a abortusi u gravidnih ovaca koji i nisu baš uobičajena pojava. Karakterističan znak u ovaca je ukočenost ili šepanje zbog promjena u mišićima, a ispitivanjem nogu često se zapazi crvenkasta ili purpurno obojena linija ili zona u koži krune papka. Oporavak akutno oboljelih ovaca može trajati mjesecima. U blagim slučajevima prognoza je povoljna, a oporavak je brz.
Reproduktivni problemi uključuju rađanje jagnjadi nesposobnih da stoje, a mnoga od njih su i slijepa. Kao kongenitalni defekti opisane su ciste ili šupljine unutar moždanih hemisfera, a patološke promjene su posljedica primjena atenuiranih virusnih vakcina apliciranih između 35. i 45. dana gravidnosti. Prirodna infekcija u ovaca (50.-80. dana gravidnosti) i goveda (60.-120 dana gravidnosti) rezultira fetalnom smrti i resorpcijom ili rođenjem mrtvih ili avitalnih životinja i životinja sa hidrocefalusom (abnormalno nakupljanje cerebrospinalne tekućine), hidromenencefalusom (odsustvo moždanih cerebralnih hemisfera) i artrogripozom (stalna kongetinalna kontrakcija zgloba).
Ukratko, klinički znaci od virusa plavog jezika serotipa 4. iz ove, 2016. godine su opisani pojavom groznice, iscjedcima, hiporeksijom (djelimični gubitak apetita), otokom lica i uginućima.
U goveda se najčešće javlja subklinička forma bolesti a često su jedini znakovi promjena broja leukocita i variranje tjelesne temperature. Rijetko se javlja blaga hiperemija, vezikule ili ulceracije po sluznici usta, dok se na njušci zapažaju promjene koje liče na opekline. Slične promjene se nalaze po vimenu te hiperemija krunskog ruba papka, vezikularni ili ulcerativni dermatitisi i krvavi prolivi. U bikova se može javiti prolazni sterilitet. Bikovi sa nalazom virusa u sjemenu, a koji su imunološki nekompetentni su znalajni zbog kasnijeg širenja virusa. U vezi s tim može se zaključiti da ovce nisu esencijalno važne za nastavak preživljavanja virusa nego su samo u funkciji slučanih domaćina.
Morbiditet može biti i od 100%, a stopa mortaliteta je veoma varijabilna i obično se kreće od 30%, a u veoma prijemljivih ovaca i do 70%. U goveda se morbiditet procjenjuje na oko 5% a rijetka su uginuća među govedima.
U koza su opisani slabost, nadam, anemija, pneumonija, pobalaji i malformacija fetusa. Oboljele pse karakterišu abortusi, respiratorni distres i znaci srčane slabosti.
Antitijela nakon preboljenja ove infekcije ostaju doživotno. Aktivni imunitet u ovaca stečen nakon infekcije virulentnim virusom je u vezi sa formiranjem neutralizirajućih antitijela (otkriju se u serumu svih konvalescenata) i komplement fiksirajućih antitijela. U goveda se neutralizirajuća antitijela jave 9. dan postinfektivno, perzistiraju za više od dvije godine dok komplement fiksirajuća antitijela se mogu otkriti za 6-8 sedmica nakon infekcije i mogu se dokazati do jedne godine. Latentno inficirana telad in utero mogu biti imunološki kompetentna ili nekompetentna u proizvodnji virusnih antitijela.

Patološki nalaz
Krvarenja i ulceracije te sivkiaste nekrotične nakupine mogu se utvrditi na dorzalnoj, lateralnoj i vantralnoj vrani jezika i dentalnoj ploči. Hiperemija, krvarenja i erozije mogu se naći na papilama retikuluma i omazusa. Karakteristična krvarenja na bazi plućne arterije su patognomična. Kod starijih ovaca propustljivost krvnih sudova i tromboze su markantne lezije koje vode do nekroza srčanog i skeletnih mišića.

Dijagnoza
Sumnju na bolest plavog jezika treba postaviti kada se kod većeg broja ovaca javi slinjenje iz usta i iscjedak iz nosa. Krv bolesnih životinja treba uzeti sa antikoagulansom (heparin ili EDTA) i ohladiti na 4C, a od pobačenih fetusa uzeti dijelove slezene, pluća i mozak.
Među važnije dijagnostičke faktore uključuje se godišnje doba, klinički nalaz i patološke lezije. Od seroloških tehnika preporučuje se At ELISA sa monoklonalnim antitijelima za virusni protein VP7, a predstavlja dopunski test kliničkomi patološkom nalazu. GDP test se smatra testom od izbora. PCR se preporučuje jer je brza i specifična laboratorijska tehnika.

Dostavljanje uzoraka za laboratorijska ispitivanja
Uzorci se uzimaju u nepropusnu ambalažu, a dostavljaju i pohranjuju na temperaturi frižidera.
Tkiva i organi se propisno označeni drže u plastičnim vrećicama i pakuju sa dovoljnom količinom upijajućeg materijala. Na vanjskoj strani paketa pored adrese laboratorija treba istaći da se radi o patološkom kvarljivom i lomljivom materijalu. Prijemni laboratorij mora biti unaprijed obavješten o vremenu i načinu stizanja uzoraka. Uzorci koji se prevoze u Referentni laboratorij moraju biti označeni u skladu sa propisima Međunarodnog udruženja za prijevoz uzoraka avionom (IATAe). Sve uzorke potrebno je transportovati na temperaturi frižidera i ne zamrzavati.

Diferencijalna dojagnoza
Diferencijalno dijagnostički dolaze u obzir: Slinavka i šap, Zarazni ektim, Kuga malih preživara, "Mikotični" stomatitis, BVD, IBR, Mukozna boles, Korica goveda, boginje ovaca, Parainfluenca goveda, Vezikularni stomatitis, Epizootična hemoralgična bolest jelena, Cir papaka, larve u glavi, fotosenzibilnost.

Terapija
Nema specifične terapije, a preporučuje se smanjivanje stresa kod životinja, davanje mekane hrane, vitamina i minerala, a od lijekova aplikacija antibiotika širokog spektra djelovanja. Također, treba upotrebiti insekticide i larvacide u prostorijama gdje borave životinje i zabraniti unos ili dovoz ovaca i goveda.

Preventiva
Jedna od važnih preventivnih mjera Bolesti plavog jezika je smanjenje populacije i zaštita životinja od napada insekata, odnosno onemogućavanje kontakta domaćin-vektor. Te mjere uključuju fizičke prepreke vektorima prilikom ulaska i izlaska u prostor gdje borave životinje, sa postavljanjem zaštitnih mreža na otvorima. Impregnacija zaštitnih mreža i korišćenje odobrenih insekticida i repelenata u prostorijama i na životinjama može pomoći u preventivi bolesti. Isto tako, jedna od važnih mjera je higijena i lišćenje životinjskog i drugog otpada, koje je potencijalno leglo za insekte. Ako je financijski izvodljivo instaliranje sustava dvostrukih vrata, gdje unutrašnja i vanjska vrata nikada ne bi trebala biti otvorena u isto vrijeme, a u međuprostoru korišćenje zamki za hvatanje i ubijanje insekata može povećati sigurnost.
Izbjegavanje boravka životinja u inficiranim regijama te ograničenje kretanja ovaca za vrijeme aktivne vektorske sezone jer se na taj način smanjuje mogućnost uvođenja novih sojeva virusa u područja gdje ima prijemljivih vektora. Imunizaciju jagnjadi vršiti kratko nakon zalučenja i prije započinjanja sezone insekata. Gravidne ovce ne treba vakcinisati za vrijeme rane gravidnosti (naročito 4-8 sedmica) budući da vakcinalni virus dovodi do mrtvo rođenja, trulenja i deformiteta. Po pitanju izbora vakcina neophodno je kombinovati nekoliko tipova sojeva virusa da bi dobili zaštitu protiv multiplih serotipova utvrđenih na terenu. Pri tome treba imati u vidu činjenicu da nema unakrsne zaštite među serotipovima virusa. Po mogućnosti ovce treba vakcinisati nakon šišanja. Maternalna zaštita perzistira za 3-6 mjeseci i u tom svijetlu se moraju posmatrati bilo kakvi programi imunizacije.
Žive vakcije ne treba koristiti u ne edemičnim krajevima za vrijeme sezone vektora budući da se insekti-vektori mogu inficirati vakcinalnim virusom. Pasažama virusa iz vakcine kroz insekte raste njegova patogenost za ovce. Kako smo već gore naveli, maternalna antitijela ili pasivna imunost u jagnjadi traje oko 6 mjeseci i ukoliko se vakciniraju u tom periodu može doći do interferencije sa razvojem aktivnog imuniteta odnosno njegovog ometanja.
U slučaju da vakcina sadrži više serotipova u sebi postoji mogućnost reasortmenta i stvaranja novog soja virusa, još virulentnijeg a slično se desi ako se vakcina aplicira viremičnim životinjama pri čemu je takođe moguć reasortment kombinacijom vakcinalnog i divljeg, terenskog soja virusa.

Nadzor / kontrola
Plan nadzora / kontrole i mjere za suzbijanje i iskorjenjivanje bolesti plavog jezika treba provoditi na osnovu važeće zakonske legislative i Pravilnika (2010) koje je donijelo Vijeće ministara Bosne i Hercegovine, na prijedlog Ureda za veterinarstvo BiH.


Veterinarski fakultet u Sarajevu - Zavod za Epizootiologiju

Prof.dr. Tarik Bajrovic, [email protected]

Doc.dr. Lejla Velic, [email protected]

Prof.dr. Jasmin Omeragic, [email protected]

Prof.dr. Behija Dukic, [email protected]

Dipl.Vet Toni Eterovic, [email protected]


Veterinarski fakultet UNSA

Svi tekstovi

DODATNE POGODNOSTI ZA REGISTROVANE ČLANOVE I SARADNIKE
© 2016. moja-farma.com, Sva prava zadržana